فايده «زمان تابستانی (DST)» چيست؟

دوباره امسال (1387) – پس از يك سال وقفه ناشی از كارناشناسی دولت وقت- ساعت رسمی كشور در سكوت شبانه اول فروردين، يك ساعت به جلو كشيده شد.

خبر تکمیلی: «سخنگوي دولت با اشاره به نتايج بررسي‌هاي کارشناسي دولت در خصوص تغيير ساعت رسمي کشور که بيانگر هزينه‌هاي مختلف مالي و اجتماعي براي اين کار است، گفت: با اين حال به دليل قانون پذيري دولت از ساعت 24 اول فروردين ساعت رسمي کشور يک ساعت به جلو کشيده مي‌شود.»

«غلامحسین الهام تاکید کرد: دولت تلاش قانوني خود را براي لغو مصوبه مجلس پيگيري خواهد کرد!»

...

كاش دست كم سه عنوان از هزينه‏ها و مشكلات(!) كشف شده توسط بررسی‏های كارشناسی را ارائه می‏فرمودند! بگذريم در اين مملكت هنوز انرژی در مرحله حق است نه ارزش!

سال گذشته، دولت طرح‏های دوربرگردانی، در عين ناباوری، نتايج 15 سال اجرای مداوم طرح را ناديده گرفت تا هم با ايجاد يك تغيير اساسی خودش را متفاوت جلوه دهد و هم به بهانه‏ی پيچيدگی ساعت شرعی، عملكرد دولت‏های پيشين را با بربرچسب بی‏توجهی به نماز و واجبات دين، انگ بی‏دينی و انحراف از انقلاب بزند... در هر حال، طرح‏هايی كه بر مبنای كارشناسی نيست، محكوم به شكست است چه برسد به طرح‏های مبتنی بر حسادت و عداوت.

اكنون من قصد ندارم در باب سطح درستی ادعای دولت و پيامد مثبت و منفی اعمال طرح «ساعت تابستانی (DST)» بحث كنم چه اين امر در بسياری از كشورهای جهان كه در حاشيه استوا قرار ندارند، اجرا می‏شود و ضرورت و اثرات مثبت آن از جهات مختلف اقتصادی، اجتماعی، بهداشتی و ... به اثبات رسيده است.

پارسال كه اين طرح اجرا نشد، مطلبی برای رايداشت خودم در «ياهو! 360» تنظيم كردم و پست كردم كه ضمن تعريف «زمان تابستانی»، هدف و محاسن پياده‏سازی آن مبتنی بر شواهد و مقالات ارائه شده بود. بد نديدم كه دوباره آن مطلب را پست كنم، چرا كه معتقد ام تا زمانی كه مردم از حقيقت يك پديده آگاه نباشند، نمی‏توانند در كنار صدای شيپورك خردجال‏های نيمچه-آخرزمانی، درست فكر كنند:

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

مقدمه
همان‏طور كه می‏دانيد يا از دوران تحصيلات ابتدايی به‏خاطر داريد، طول روز و شب در يك نقطه جغرافيايی، متناسب با فصل و هم‏چنين بسته به عرض جغرافيايی آن محل تغيير می‏كند، به طوری كه:
- در اِستوا، در سراسر سال، طول روز و شب با هم برابر و معادل با 12 ساعت است.
- در اعتدال بهاری و اعتدال پاييزه ‏، در سراسر كرۀ زمين (به غير از قطب شمال و قطب جنوب)، طول روز و شب برابر و معادل با 12 ساعت است. البته در سراسر كرۀ زمين، متوسط طول روز يا شب هم 12 ساعت است. (در نيمكرۀ جنوبی، اول مهر روز اعتدال بهاری و اول فروردين روز اعتدال پاييزی است.)
- در مدار رأس سرطان/جُدَي (عرض جغرافيايی ′26 °23‏ شمالی/جنوبی)، طول روز دست كم 10 ساعت است. مثل شهر جده در عربستان سعودی يا شهر آسونسيون پايتخت پاراگوئه. حتماً به ياد داريد كه مشخصه اصلی مدارهای ′26 °23‏ شمالی/جنوبی چه می‏باشد...
- در دايرۀ قطبی شمال/جنوب (عرض جغرافيايی ′33 °66 ‏ شمالی/جنوبی)، روشنايی 24 ساعته، دست كم در يك روز از يك سال رخ می‏دهد (مثل شهر اُسلو پايتخت نروژ)
- با حركت از دايرۀ قطبی به سمت قطب و افزايش عرض جغرافيايی، طول بلندترين روز سال به 6 ماه می‏رسد...

تعريف زمان تابستانی - زمان صرفه‏جويی در نور روز (Daylight Saving Time)
بدين ترتيب طول روز/شب در نقاط با عرض جغرافيايی بيشتر از مدار رأس سرطان/جـُدَي در طول سال متغير است. به طوری كه در بيشتر مناطق نيمكرۀ شمالی، از اعتدال بهاری (اول فروردين) تا اول تيرماه طول روز چندين ساعت افزايش می‏يابد. به طوری كه در اول تيرماه، در اين مناطق، خورشيد 1 تا 4 ساعت زودتر از اول فروردين طلوع می‏كند و 1 تا 4 ساعت ديرتر از اول فروردين غروب می‏كند؛ يعنی به طور متوسط در طول شش ماه بهار و تابستان، نيم تا دو ساعت خورشيد [از روز اعتدال بهاری] زودتر طلوع و نيم تا دو ساعت ديرتر غروب می‏كند. مثلاً در كشور ما، در بلندترين روز سال، طول روز حدود سه ساعت – 1.5 ساعت از طلوع و 1.5 ساعت هم از غروب - نسبت به روز اعتدال بهاری افزايش می‏يابد (به طور متوسط حدود يك و نيم ساعت ظرف شش‏ماه).
هدف از زمان تابستانی: [در مناطق با عرض جغرافيايی بيشتر از ′26 °23‏ شمالی/جنوبی] زمانی از صبح را كه خورشيد زودتر طلوع می‏كند و ما همچنان در خواب هستيم، به زمان شب كه بيدار و فعال هستيم، انتقال دهيم!
اين امر با جلو كشيدن زمان رسمی ميسر می‏گردد. بدين ترتيب در ساعات فعاليت روزمره، يک ساعت ديرتر تاريک می‏شود. اما چند ساعت بايد جلو بكشيم؟
از آنجا كه زمان متوسط طلوع زود هنگام در مكان‏های مختلف جهان، متفاوت است (حدود نيم تا دو ساعت)، در روز اعتدال بهاری، زمان به اندازه يك مقدار متوسط و قراردادی، معادل يك ساعت، جلو كشيده می‏شود و مجدداً در روز اعتدال پاييزی به مقدار رسمی آن بازمی‏گردد.

محاسن و مزايای زمان تابستانی (DST)
1- انرژی: اين امر باعث می‏شود مردم بتوانند زمان بيشتری را در [روشنايی] خارج خانه بگذرانند، لذا احتمالاً كمتر از لوازم برقی منزل استفاده می‏شود. به نظر می‏رسد كه اعمال زمان تابستانی موجب به‏كارگيری بيشتر تجهيزات تهويه مطبوع (كولر و ...) می‏شود، ولی شواهد نشان می‏دهد كه ميزان صرفه‏جويی در انرژی مربوط به دستگاه‏های تهويه مطبوع در حالت زمان رسمی با حالت زمان تابستانی تفاوت چندانی نمی‏كند (چرا كه در ادارات و محل كار، دستگاه تهويه مطبوع به اندازه مدت كاری مثلاً هشت ساعت روشن است و در خانه هم صرفاً برمبنای ميزان دما در طول شبانه‏روز روشن است.) اگر چه ميزان صرفه‏جويی حاصل از اعمال زمان تابستانی برای مشتركين حدود %0.5 تا %2 است، ولی اين مقدار برای توليد‏كننده و توزيع‏كننده برق قابل ملاحظه است.
2- خانواده: زمان تابستانی امكان می‏دهد تا خانواده زمان بيشتری برای فعاليت‏های روزمره داشته باشند؛ غالباً كودكان به دليل اين كه والدين در اواخر عصر از سر كار بازمی‏گردنند، اغلب زمانی را برای گذراندن با والدين خود از دست می‏دهند. يك ساعت بيشتر در روشنايی عصرگاهی، به خانواده امكان می‏دهد تا زمان بيشتری را به فعاليت‏های بيرون از خانه (گردش، ورزش و امور فرهنگی و اجتماعی) بگذرانند.
3- ايمنی: اجرای زمان تابستانی موجب كاهش آمار مرگ و مير عابرين پياده و رانندگان می‏شود و اين به دليل وجود يك ساعت نور طبيعی بيشتر در شهر و جاده‏ها بوده است. در سال 2004 يك مقاله در مجله پزشكی Accident Analysis and Prevention چاپ شد كه نشان می‏داد كه با اعمال زمان تابستانی در سراسر سال (ويژة كشورها با عرض جغرافيايی زياد)، آمار مرگ و مير عابرين پياده بين ساعات 5 تا 10 بامداد و ساعات 4 تا 9 شامگاه، 13% كاهش يافته است. هم چنين نشان می‏داد كه مرگ و مير ناشی از تصادف خودروها 3% كاهش يافته است. (البته اين آمار در كشوری بدست آمده است كه قوانين رانندگی كاملی برقرار است و ملزم می‏كند تا رانندگان، به هنگام كاهش نور جاده چراغ‏های خودروها را روشن كنند نه مثل كشور ايران پس از اذان مغرب يا پس از انعقاد سياهی آسمان در شب!)
4- سلامت: امروزه شيوه زندگی مدرن فرصت برای ورزش را محدود كرده است و نسل امروز مجال كمتری برای پرداختن به ورزش دارد. اين امر موجب افزايش فراگيری چاقی و اضافه وزن در بين مردم جهان شده است. افزايش ساعات روشنايی نور خوشيد، مهم‏ترين انگيزۀ برای مردم است تا پس از بازگشت از كار، به فعاليت‏های بيرون از منزل و ورزش بگذرانند.
5- امنيت اجتماعی: يك ساعت روشنايی بيشتر در زمان فعاليت شامگاهی، موجب كاهش مزاحمت‏های خيابانی برای بانوان و هم‏چنين كاهش بخت بروز برخی جرائم هرزه می‏گردد. بدين ترتيب سطح امنيت اجتماعی (از نوع اول) بهتر خواهد شد.
6- لازم به ذكر است كه در كشورهايي كه گستره شرقی-غربی وسيعی دارند ولی ساعت رسمی سراسر كشور مطابق شهری در مركز يا غرب آن كشور صورت می‏گيرد، اعمال ساعت تابستانی اهميت و ضرورت بيشتری دارد. مثلاً در استان‏های شرقی كشور ما، خورشيد حدود نيم ساعت زودتر از زمان رسمی تهران طلوع می‏كند ولی فعاليت‏های سراسر كشور با ساعت تهران آغاز می‏شود.

--------------------------------
منابع و مراجع:
http://en.wikipedia.org/wiki/Day_length
http://en.wikipedia.org/wiki/Daylight_saving_time
http://en.wikipedia.org/wiki/Daylight_saving_time_around_the_world
http://www.daylightsavingparty.org.au/benefits.htm
http://www.sci.org.ir/portal/faces/public/sci/sci.gozide/sci.PopEstimate